Uprawnienia straży miejskiej i zmiany w 2022 roku

Jakie uprawnienia ma straż miejska? Co się zmieniło w 2022 roku? Sprawdzamy

Zastanawiasz się, jakie uprawnienia ma straż miejska? Często słyszy się opinie, że straż miejska „nic nie może”, że to służba działająca na wyrost albo dublująca Policję. Czasem faktycznie można odnieść wrażenie, że jej kompetencje są ograniczone, zwłaszcza od czasu, gdy w 2015 roku odebrano im możliwość korzystania z fotoradarów. Rzeczywistość jest jednak inna, a zakres uprawnień strażników gminnych i miejskich jest naprawdę szeroki. Co więcej, od 30 sierpnia 2021 roku ich możliwości rozszerzyły się jeszcze bardziej, obejmując nakładanie mandatów na kierujących rowerami czy hulajnogami. Z tego kompleksowego poradnika dowiesz się wszystkiego o tym, do czego ma prawo straż miejska i co dokładnie mogą Ci zrobić.

Do czego ma prawo straż miejska i dlaczego w ogóle powstała?

Straż miejska, często nazywana gminną, to jednostka mundurowa, która podlega bezpośrednio lokalnym władzom. Jej głównym celem jest utrzymanie porządku i zapewnienie spokoju w miejscach publicznych. Podstawowy zakres uprawnień straży miejskiej reguluje Ustawa o strażach gminnych, a dokładniej jej artykuł 11, ustęp 1.

Wiesz, dlaczego w ogóle powstała straż miejska? Jej korzenie sięgają głębokich przemian ustrojowych w Polsce po 1989 roku. Już rok później, w 1990 roku, powołano samorządy terytorialne, a jednym z ich fundamentalnych obowiązków stało się zapewnienie porządku publicznego na podległym im terenie. To naturalnie doprowadziło do potrzeby stworzenia lokalnej służby porządkowej, która by te zadania realizowała.

Pierwsze jednostki strażników miejskich zaczęły powstawać w 1991 roku. Jedną z pionierskich była warszawska straż miejska, powołana uchwałą z 1 maja 1991 roku, która faktycznie rozpoczęła działalność 1 czerwca. Już 8 listopada tego samego roku 120 warszawskich strażników złożyło uroczyste ślubowanie. Statystyki pokazują, że stołeczna straż miejska należy do najbardziej obciążonych pracą w całym kraju. Nic dziwnego, w końcu Warszawa to największa aglomeracja w Polsce! W samym tylko 2020 roku pod alarmowym numerem warszawskich strażników przyjęto aż 435 tysięcy zgłoszeń – to średnio jedno na minutę, czyli prawie 1200 interwencji dziennie! Najwięcej z nich dotyczyło spraw związanych z ruchem drogowym, przede wszystkim nieprawidłowego parkowania i łamania zakazów zatrzymywania się. Wiele z tych interwencji kończyło się nałożeniem blokady na koła, a nawet usunięciem źle zaparkowanego pojazdu na parking policyjny.

W początkowym okresie istnienia, straż miejska bywała też określana mianem straży municypalnej. Jednak w 1997 roku, na mocy odpowiedniej ustawy, zakazano używania tej nazwy i jednocześnie ujednolicono umundurowanie oraz wygląd pojazdów służbowych dla wszystkich strażników gminnych w kraju.

Straż miejska, działając w określonym zakresie (mniejszym niż Policja), stoi na straży porządku w ruchu ulicznym i ma uprawnienia kontrolne. Może również kontrolować transport zbiorowy w zakresie przewidzianym przepisami. Strażnicy miejscy są także zobowiązani do współpracy z innymi służbami, takimi jak ratownicze, w ramach niesienia pomocy, usuwania awarii technicznych, likwidowania skutków zniszczeń, klęsk żywiołowych i innych podobnych zdarzeń. Dodatkowo, funkcjonariusze straży miejskiej mogą zabezpieczać miejsca przestępstw czy katastrof i w miarę możliwości brać udział w ustalaniu świadków danego zdarzenia. Straż, wspólnie z innymi służbami, zabezpiecza również imprezy i zgromadzenia publiczne, a także może ochraniać obiekty i urządzenia użyteczności publicznej. Ich rolą jest także informowanie lokalnych społeczności o istniejących zagrożeniach lub ich poziomie, na przykład w przypadku powodzi czy nawałnic. Ponadto, w kompetencjach gminnych funkcjonariuszy leży konwojowanie dokumentów, pieniędzy i innych wartościowych przedmiotów na potrzeby gminy. Strażnicy zajmują się również doprowadzaniem nietrzeźwych osób do izby wytrzeźwień lub do ich miejsca zamieszkania.

Pamiętaj, że każdy strażnik miejski i gminny ma obowiązek przestrzegania prawa i rzetelnego wykonywania poleceń przełożonych. Straż miejska jest zobowiązana do ścisłej współpracy z Policją oraz innymi służbami, zarówno w ramach prowadzonych przez siebie czynności, jak i w zakresie działań realizowanych przez inne jednostki.

Jakie uprawnienia ma straż miejska – czas na szczegóły

Uprawnienia straży miejskiej (gminnej) bywają niekiedy mylone z kompetencjami Policji. Czasami pojawia się nawet zarzut, że rolą strażników jest dublowanie działań policyjnych. W rzeczywistości kompetencje gminnych funkcjonariuszy są znacznie węższe, choć pewna część uprawnień pokrywa się z tymi, które mają Policjanci. Dlatego też mandat od straży miejskiej nie jest niczym dziwnym, choć dla wielu bywa zaskoczeniem.

Przyjrzyjmy się zatem, co wolno miejskiemu strażnikowi? Zgodnie z artykułem 12 ustęp 1 Ustawy o strażach gminnych, strażnik wykonujący przewidziane ustawą zadania jest uprawniony do:

• Udzielania pouczeń, zwracania uwagi, ostrzegania lub stosowania innych środków oddziaływania wychowawczego. To podstawowe narzędzie, które ma na celu prewencję i edukację.
• Legitymowania osób w uzasadnionych przypadkach w celu ustalenia ich tożsamości. Jeśli strażnik ma powód, by sądzić, że popełniłeś wykroczenie lub masz związek z jakimś zdarzeniem, może poprosić o dokument tożsamości.
• Ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia i niezwłocznego doprowadzenia do najbliższej jednostki Policji. To poważne uprawnienie, stosowane w sytuacjach nagłych i niebezpiecznych.
• Dokonywania kontroli osobistej oraz przeglądania zawartości podręcznych bagaży osoby:
  • W przypadku istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary.
  • W związku z ujęciem osób stwarzających oczywiste zagrożenie (jak wyżej).
  • W związku z doprowadzaniem osób nietrzeźwych, jeśli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że mają przy sobie niebezpieczne przedmioty.
• Nakładania grzywien w postępowaniu mandatowym za wykroczenia określone w trybie przewidzianym przepisami o postępowaniu w sprawach o wykroczenia. To właśnie dzięki temu możesz dostać mandat od strażnika miejskiego.
• Dokonywania czynności wyjaśniających, kierowania wniosków o ukaranie do sądu, oskarżania przed sądem i wnoszenia środków odwoławczych – w trybie i zakresie określonymi w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia. To oznacza, że nie wszystko kończy się na mandacie, czasem sprawa może trafić do sądu.
• Usuwania pojazdów i ich unieruchamiania przez blokowanie kół w przypadkach, zakresie i trybie określonymymi w przepisach o ruchu drogowym. To powszechnie znane uprawnienie, stosowane przy nieprawidłowym parkowaniu.
• Wydawania poleceń. Masz obowiązek się do nich stosować, podobnie jak do poleceń Policji.
• Żądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych i samorządowych.
• Zwracania się, w nagłych przypadkach, o pomoc do jednostek gospodarczych prowadzących działalność w zakresie użyteczności publicznej oraz organizacji społecznych, jak również do każdej osoby o udzielenie doraźnej pomocy na zasadach określonych w ustawie o Policji.
• Obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń z miejsc publicznych. To oznacza, że wszelkiego rodzaju monitoring miejski jest pod ich kontrolą i może być używany jako dowód.

W swoich strukturach straże miejskie (gminne) posiadają często tak zwane eko patrole. To jednostki, które niosą pomoc zwierzętom czy usuwają skutki działania żywiołów. Ponadto eko patrole kontrolują podległe tereny pod kątem wykrywania nielegalnych wysypisk śmieci oraz osób podrzucających lub palących nielegalne odpady.

Jakie są uprawnienia straży miejskiej w ruchu drogowym?

Wiele kontrowersji budzą uprawnienia straży miejskiej w zakresie kontroli ruchu drogowego. Jeszcze parę lat temu, do 2015 roku, strażnicy miejscy mogli korzystać z fotoradarów. Jednak Najwyższa Izba Kontroli wykazała szereg nieprawidłowości w posługiwaniu się przenośnymi radarami, co w efekcie doprowadziło do pozbawienia strażników miejskich uprawnień w zakresie kontroli prędkości samochodów.

Mimo to, gminni strażnicy mają sporo innych możliwości kontrolnych w zakresie ruchu drogowego. Nie kończą się one tylko na działaniach związanych z nieprawidłowym parkowaniem. Straż miejska może ukarać Cię mandatem karnym za takie wykroczenia drogowe, jak:

• niezatrzymanie pojazdu w miejscu wyznaczonym dla pieszych;
• niestosowanie się do znaku zakazu ruchu w obu kierunkach;
• niestosowanie się do znaku zakazu wjazdu;
• niestosowanie się do znaku zakazu postoju;
• niestosowanie się do znaku zakazu zatrzymywania się;
• niestosowanie się do znaku zakazu zmiany kierunku jazdy;
• niestosowanie się do znaku zakazu zawracania;
• niestosowanie się do znaku „stop”;
• niestosowanie się do znaku „droga jednokierunkowa”;
• niestosowanie się do znaku „ustąp pierwszeństwa”;
• używanie telefonu komórkowego bez zestawu głośnomówiącego;
• powodowanie zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym;
• wykonywanie manewru zawracania w miejscu niedozwolonym;
• postój lub zatrzymanie pojazdu na chodniku, przejściu dla pieszych, w tunelu lub w odległości mniejszej niż 10 m od skrzyżowania, przejścia dla pieszych, przejazdu kolejowego lub tramwajowego;
• postój lub zatrzymanie pojazdu w strefie zamieszkania w miejscu niewyznaczonym do tego celu;
• postój lub zatrzymanie pojazdu na miejscu przeznaczonym dla osób niepełnosprawnych bez uprawnień;
• blokowanie przejazdu lub przejścia dla pieszych;
• nieuzasadnione używanie sygnału dźwiękowego lub światła drogowego;
• powodowanie nadmiernego hałasu;
• pozostawianie pojazdu z uruchomionym silnikiem w miejscu niedozwolonym;
• nieuprawnione zajmowanie pasa ruchu.

Na tym nie koniec, bo w Kodeksie wykroczeń jest również artykuł 97, który jest swego rodzaju „przepisem-wytrychem”. Zgodnie z jego zapisem służby, w tym straż miejska, mogą karać za inne wykroczenia, których nie ma bezpośrednio wymienionych w Kodeksie wykroczeń, ale które łamią przepisy zawarte w Prawie o ruchu drogowym. Co więcej, strażnik miejski, mimo nałożenia kary, może delikwenta zatrzymać i przekazać w ręce Policji.

Nowe uprawnienia straży miejskiej – bat na hulajnogi elektryczne

Od 30 sierpnia 2021 roku zakres uprawnień straży miejskiej poszerzył się o możliwość nakładania mandatów na rowerzystów, kierujących hulajnogami elektrycznymi i innymi urządzeniami transportu osobistego (UTO). Grzywny za te wykroczenia wynoszą od 100 do 500 złotych.

Mandat od straży miejskiej możesz dostać między innymi za poruszanie się hulajnogą elektryczną czy rowerem po chodniku bez zachowania należytej ostrożności i z naruszeniem zasad. Jakich? Kierujący ma bezwzględny obowiązek dostosować prędkość urządzenia do pieszych oraz ustępować im pierwszeństwa. Surowo zakazane jest również poruszanie się UTO pod wpływem alkoholu czy innych używek – za to grozi mandat w najwyższym wymiarze.

Straż miejska a walka ze smogiem

Miejscy funkcjonariusze od paru lat pełnią także niebagatelną rolę w walce ze smogiem. W wielu miejscowościach strażnicy miejscy aktywnie walczą z nielegalnym spalaniem odpadów i paleniem w piecach „byle czym”, czyli substancjami, które zanieczyszczają powietrze. Nierzadko w ramach prowadzonych czynności posługują się zaawansowanym sprzętem – na przykład mobilnymi laboratoriami wyposażonymi w mierniki jakości powietrza, które ułatwiają lokalizację źródeł emisji zanieczyszczeń.

Jednostki w większych miastach coraz częściej korzystają też z dronów, które są wyposażone w kamery termowizyjne, urządzenia do pomiaru zanieczyszczeń, a nawet sprzęt do pobierania próbek dymu. Jeśli pojawiają się podejrzenia, że ktoś pali nielegalnymi substancjami, prawo zezwala strażnikowi miejskiemu wejść na posesję i sprawdzić paleniska, kominki czy piece w domach prywatnych. Straż miejska może również żądać wyjaśnień czy wglądu do dokumentacji dotyczącej danego miejsca spalania. Za palenie nielegalnymi odpadami grozi od strażników mandat w wysokości do 500 złotych.

Uprawnienia straży miejskiej do użycia środków przymusu bezpośredniego i broni palnej

Ustawodawca, dążąc do umożliwienia realizacji ustawowych zadań strażników miejskich, przewidział stosunkowo szeroki zakres możliwości wykorzystania środków przymusu bezpośredniego wobec osób utrudniających realizację obowiązków strażników. Zgodnie z artykułem 14 Ustawy o strażach gminnych, strażnik ma prawo stosować te środki, gdy łamiący przepisy nie zastosuje się do poleceń.

Środkami przymusu bezpośredniego są:

• Siła fizyczna w postaci technik transportowych, obrony i obezwładniania.
• Kajdanki zakładane na ręce.
• Pałka służbowa.
• Pies służbowy (oraz, choć rzadziej, konie służbowe).
• Chemiczne środki obezwładniania w postaci ręcznych miotaczy substancji obezwładniających (gazu pieprzowego).
• Przedmioty przeznaczone do obezwładniania osób za pomocą energii elektrycznej (paralizatory).
• Siatka obezwładniająca – ten środek może być wykorzystany wobec zwierzęcia, którego zachowanie bezpośrednio zagraża życiu lub zdrowiu strażnika lub innej osoby.

Podkreślenia wymaga fakt, iż wbrew powszechnej opinii, straż miejska może ubiegać się o wydanie świadectwa broni, a po jego uzyskaniu wolno takiej jednostce nabywać broń i amunicję. Strażnik posiadający broń palną może jej użyć, ale wyłącznie w ostateczności i przy zachowaniu wielu obostrzeń, jeżeli środki przymusu bezpośredniego okazały się niewystarczające lub ich użycie z uwagi na okoliczności zdarzenia nie jest możliwe. W takiej sytuacji, podczas wykonywania zadań ochrony obiektów komunalnych i urządzeń użyteczności publicznej, a także podczas konwojowania dokumentów, przedmiotów wartościowych lub wartości pieniężnych dla potrzeb gminy, aktualizuje się możliwość zastosowania broni palnej.

Broni palnej można użyć, gdy zaistnieje co najmniej jeden z następujących przypadków:

• W celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na życie, zdrowie, lub wolność strażnika lub innej osoby, albo konieczność przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do takiego zamachu.
• W celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na ważne obiekty, urządzenia lub obszary, albo konieczność przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do takiego zamachu.
• W celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na bezpieczeństwo konwoju lub doprowadzenia.
• Konieczność przeciwstawienia się osobie niepodporządkowującej się wezwaniu do natychmiastowego porzucenia broni, materiału wybuchowego lub innego niebezpiecznego przedmiotu, którego użycie może zagrozić życiu, zdrowiu lub wolności strażnika lub innej osoby.
• Konieczność przeciwstawienia się osobie, która usiłuje bezprawnie odebrać broń palną strażnikowi lub innej osobie uprawnionej do jej posiadania.

Zasady użycia środków przymusu bezpośredniego

Użycie środków przymusu bezpośredniego przez strażnika podlega ściśle określonym zasadom. Strażnik ma obowiązek respektować godność ludzką oraz przestrzegać i chronić prawa człowieka, a wszelkie czynności powinny być wykonywane w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby, wobec której są podejmowane.

1. Proporcjonalność: Strażnik może stosować jedynie środki przymusu bezpośredniego odpowiadające potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji i niezbędne do osiągnięcia podporządkowania się wydawanym poleceniom.
2. Najmniejsza inwazyjność: Środki przymusu bezpośredniego powinny być stosowane w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby, w stosunku do której zostały użyte.
3. Uprzednie wezwanie i uprzedzenie: Środki przymusu bezpośredniego mogą być stosowane po uprzednim wezwaniu do zachowania się zgodnego z prawem oraz po bezskutecznym uprzedzeniu o ich użyciu.
4. Wyjątki od uprzedzenia: Strażnik może odstąpić od wzywania do zachowania zgodnego z prawem oraz od uprzedzania o użyciu środków przymusu bezpośredniego, jeżeli zwłoka groziłaby niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia, a także mienia.
5. Zaprzestanie użycia: Od dalszego stosowania środków przymusu bezpośredniego odstępuje się, gdy osoba, wobec której użyto tych środków, podporządkowała się wydanym poleceniom.
6. Łączenie środków: Można stosować jednocześnie różne środki przymusu bezpośredniego, jeżeli jest to konieczne do osiągnięcia podporządkowania się wydanym poleceniom.
7. Ograniczenia dla wrażliwych grup: Wobec kobiet w widocznej ciąży, osób, których wygląd wskazuje na wiek do 13 lat, osób w podeszłym wieku oraz o widocznej niepełnosprawności można stosować tylko siłę fizyczną w postaci chwytów obezwładniających.
8. Obowiązek udzielenia pomocy: Jeżeli wskutek użycia środków przymusu bezpośredniego nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia osoby, strażnik jest obowiązany niezwłocznie udzielić tej osobie pierwszej pomocy lub na jej prośbę – zapewnić pomoc lekarską.

Warto pamiętać, że zgodnie z artykułem 23 Ustawy o strażach gminnych, strażnik w związku z wykonywaniem czynności służbowych korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych. Oznacza to, że atak na strażnika jest traktowany tak samo poważnie, jak atak na funkcjonariusza Policji.

Jak widzisz, uprawnienia straży miejskiej są znacznie szersze, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Od dbania o porządek publiczny, przez interwencje w ruchu drogowym, walkę ze smogiem, aż po użycie środków przymusu bezpośredniego w uzasadnionych przypadkach – to wszystko mieści się w ich codziennych obowiązkach. Zrozumienie ich kompetencji pozwala na bardziej świadome funkcjonowanie w przestrzeni miejskiej i lepszą współpracę z tymi służbami.